أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )
22
تجارب الأمم ( فارسى )
محمد بن يعقوب مسكويه . ( جاويدان خرد ، بدوى ص 5 ، رسالة فى ماهية العدل ص 12 ) خوانده است . آمدن لقب « مسكويه » پس از نام پدرش محمد ، يا پس از نام نياى او يعقوب ، همان چيزى است كه سبب اشتباه در نوشتههاى متأخران گرديده است . زيرا ، پارهاى كه از ضبط درست پيشينيان ( ابو على مسكويه ، يا ابو على احمد مسكويه ) غفلت داشتهاند ، مسكويه را لقب پدرش محمد يا نياى او يعقوب پنداشته نام او را احمد بن مسكويه ، يا : احمد بن محمد بن مسكويه ، يا : به گونهاى شگفتتر ، احمد بن محمد بن يعقوب بن مسكويه ، نوشتهاند كه مسكويه اين بار لقب نياى نياى او نيز دانسته شده است ( خوانسارى ، روضات 1 : 254 ، تهرانى ، الذريعة 3 : 347 ) كه در نتيجه او را به اشتباه « ابن مسكويه » دانستهاند . در واقع ، هنگامى كه گفته مىشود : احمد مسكويه ، يا : احمد بن محمد مسكويه ، يا : احمد بن محمد بن يعقوب مسكويه ، در همه حال مقصود آن است كه لقب پس از نام ذكر شود . يعنى « مسكويه » پس از « احمد » بيايد . پس اگر نام به تنهايى - يعنى بدون ذكر نام پدر يا جد - گفته شود ، لقب بى هيچ فاصله در پس نام آمده است . ليك اگر نام با نام پدر يا جد ، و نياكان ديگر همراه شود ، نام پدر يا نياكان كه ممكن است شمارى از آنها يكى پس از ديگرى بيايند ، همگى مكمل نام شخص خواهند بود ، كه تا ذكر آنها پايان نگيرد نوبت به ذكر لقب نمىرسد . مسكويه خود نيز نام خويش را هميشه همراه با نام پدر يا با نام پدر و جد خويش نياورده است . حتى ، گاه لقب را پس از كنيهء خويش مىنويسد ( ابو على مسكويه ) . و در برخى جايها چندان تكرار مىكند كه هر شكى را در اين باره از ميان مىبرد . مثلا در شوامل خويش كه در پاسخ هوامل ابو حيان توحيدى نوشته و شمارهء آنها به 175 مسئله مىرسد ، مىبينيم كه در آغاز هر پاسخ از خود چنين ياد مىكند : « قال ابو على مسكويه : . . . » جز در پاسخ اول كه نام خود را با نام پدر همراه مىسازد و گويد : « قال ابو على احمد بن محمد مسكويه : . . . » يعنى تنها يك بار نام خويش را با نام پدرش محمد همراه كرده است . پس اين « احمد » است كه به « مسكويه » ملقب بوده است ، نه پدر يا جدّش . به عبارت ديگر مسكويه خود اوست نه پدر ، يا نيا ، يا نياى نياى او . اما معاصران مسكويه ، كسانى كه او را « مسكويه » خواندهاند اينهايند : ابو سليمان منطقى ( ؟ 310 - ؟ 390 ه ) در صوان الحكمة ، ابو حيان توحيدى ( 320 - 414 ه ) در الامتاع و المؤانسة و آثار ديگرش ، ابو منصور ثعالبى ( 350 - 429 ه ) در تتمة اليتيمة ، و در